EMPIISA ESOKA: Yiga Okuva mu Bintu by’Oyitamu

“Katonda ayogera — mu ngeri emu, n’olulala — naye omuntu asobola obutakitegeera.” Yobu 33:14

Omukristaayo ayize okuyiga okuva mu bumanyirivu aba atandise ku lugendo olutaggwaawo olw’okukula, nga lwawandiikiddwa n’ebibala ebyeyongera mu bulamu bwe n’obugaso eri abo abamwetoolodde. Katonda yali mu mulimu gw’okukulakulanya batabani be ne bawala be emyaka mingi nga tetunnalowooza n’akatono ku “kukuza abakulembeze.” Mu kukola kino, akozesezza, mu bintu ebirala, bumanyirivu bwa buli muntu. Wano tulowooza ku muziro gw’okuyiga okuva mu bumanyirivu.

Katonda ayogera mu ngeri nnyingi nga bwe kiwandiikiddwa mu lunnyiriri olw’oku ntandikwa y’olupapula luno. Mu mpapula eziddirira ojja kusanga obujulizi obulaga nti emu ku ngeri Katonda gy’ayogeramu — era gy’akulakulanyizamu — kwe kuyita mu bumanyirivu bwaffe. Tuyinza okuba nga twaleka okutegeera ebimu ku masomo gaffe ag’obusobozi kubanga tetwalaba bulungi. Obumanyirivu obuyinza okulabika ng’obutono oba obw’akabonero kabonero bwandisobola okuba obukulu nnyo mu byafaayo by’okukula kw’obulamu bwaffe.

Obutuufu bw’Obumanyirivu

Katonda ayogera naffe okusingira ddala mu Baibuli ng’erimu ebigambo by’ennyimba n’ebyokubulira, naye ekitundu ekisinga obunene mu Baibuli kye kireeta ebyafaayo by’obumanyirivu bw’abantu. Okwekulakulanya kwa Katonda okuyita mu byafaayo mu Baibuli kukakasa nti obumanyirivu y’engeri entuufu ey’okuyigiramu ebikwata ku Katonda n’affe bennyini. Era nga kya mugaso nnyo, okusoma ebyafaayo eby’obumanyirivu ebiri mu Baibuli kintu kikulu mu kutaputa obumanyirivu bwaffe.

Abakristaayo abamu, twandikitegedde, bakwatibwa nnyo n’obumanyirivu bwabwe. Nga baggya ebigambo mu byafaayo byabyo, bakozesa Baibuli mu ngeri etali ntuufu okukakasa ebyo bye balowooza nti obumanyirivu bwabwe byabayigiriza. Bakola obumanyirivu nga bwe bataputa Ekigambo kya Katonda mu kifo ky’okukozesa Ekigambo kya Katonda okutaputa obumanyirivu. Abalala, nga bagezaako mu ngeri entuufu obutalagira kukkiriza kw’Abakristaayo ng’okw’abantu obuntu n’obumanyirivu bwokka, bateekwa okukankana okusoma engeri Katonda gy’atukulakulanyizaamu okuyita mu bumanyirivu. Naye Ebyawandiiko bitugamba tulowoole ku bumanyirivu bw’abantu:

“Mujjukire abakulembeze bammwe abaabayigiriza Ekigambo kya Katonda. Mutunuulire enkomerero y’obulamu bwabwe, mukoppe okukkiriza kwabwe.” (Abaebbulaniya 13:7 – okuggumizibwa kwange).

N’olwekyo si bumanyirivu bw’abantu obuwandiikiddwa mu Baibuli bwokka, naye n’obumanyirivu bw’abantu bonna buyinza okuba ensibuko y’okuyiga ku ngeri Katonda gy’atuweerezamu. N’olwekyo, okutegeera engeri y’okuyigiramu okuva mu bumanyirivu — bwaffe oba obw’abantu abalala — kuba sayansi mukulu, omulimu gw’okunoonyereza ogulina ebitundu eby’obulaba n’ebya mu mutima. Abamu ku ffe tuyinza okwetaaga okukubirizibwa okuyiga okuva mu bumanyirivu bw’abantu abalala — twetaaga okuwulira obulungi oba okusoma ebisingawo. Abalala bayinza okuba nga bali mu kiziyiza ekyenjawulo — bayagala okuyiga okuva mu bumanyirivu bw’abantu abalala, naye nga tebayagala kutegeera nti n’obumanyirivu bwaffe, n’omu kiseera kye tububa tukibamu, bwokka bwe bumu ku bikozesebwa Katonda by’ayigiriza nabyo. Mu ssuula eno n’ezo eziddirira, ojja kusoma ebyafaayo byange ebimu ebiraga engeri gye nayigira mu bumanyirivu bwange, ukuze oyige engeri y’okuyigiramu mu bubwo.

Bwe tuba twogera ku kuyiga okuva mu bumanyirivu, tetwogera ku ebyo bye tuyiga nga tulowooza ku byayita byokka, wadde nga kuyiga okuva mu bumanyirivu kuteekwa okwetooloola n’okuyiga okuva mu nsobi zaffe ezayita. Era kitegeeza n’okubeera n’obwegendereza ku byo Katonda by’ayogera mu kiseera kyennyini eky’obumanyirivu. Bw’osobola okuba mulindi w’entoonda eno, ojja kuba n’obusobozi obusingawo okusinga abo abayinza okuyiga nga obumanyirivu bumaze okuggwa. Okuyiga okubuuza era n’okuba omwetegefu okubuuza nti, “Mukama, kiki ky’ogezaako okunyigiriza okuyita mu bumanyirivu buno bwe ndi mu kiseera kino?” kibeera ekikozesebwa ekikulu n’omuzannyo gw’omwoyo. Okuyiga engeri y’okubuuza ekibuuzo kino mu mazima, mu ngeri emu, gwe mugaso omukulu ogw’esso ssuula.

Enkyukakyuka mu Nndowooza Yaffe

Bwe tuba nga tutegeera nti Katonda atuyigiriza bulijjo, endowooza yaffe ekyuka nnyo. Tutandika okunoonya ekigendererwa kya Katonda mu buli kintu, nga tuyiga nti mu bufuzi bwa Katonda obw’amaanyi ennyo, mu buli kiseera asobola okutulaga ekisinga obulungi kye tutandikirako okusinziira ku mbeera eziri mu nkulaakulana. Ye musomesa ow’ekika eky’awaggulu, era “amasomo” — embeera ezirina okubaawo okwetooloola obulamu bwaffe — asobola okugakozesa mu bukugu okutukulakulanya buli omu ku ffe. Bwe tuyita mu biseera, tutandika okulaba enkolagana eyeyongera wakati w’amasomo Katonda gye yatuyigiriza edda, ago ge atuyigiriza kati, n’essuubi lyaffe ku ngeri Katonda gy’anaatutendekera era gy’anaatulakulanyizamu mu maaso.

Enkola eno ey’okuyiga ebaawo kubanga Katonda y’agitandika era ffe tuddamu okwanukula. Bwatuyita okudda eri ye n’okumuweereza, atuyita mu nkola ey’eremye n’ekigendererwa ekya waggulu eky’okutukulakulanya okutuuka ku byonna by’amanyi nti tusobola okuba. N’olwekyo, emirundi mingi tufuuka ebisinga bye twalowooza nti tusobola. Mu kiseera kye kimu, ebigendererwa bye eri ffe biba mu mulyango n’obusobozi bwaffe obwa nnamaddala, ekituyamba okwewala birooto ebyazikira, ebyayonooneka n’ebitatuufu.

Nga tugezaako katono, tusobola mpola mpola okuba abeesunga mu kukkiriza okutendekebwa okuva eri Katonda era oluvannyuma okufuuka abantu abateekateeka n’okuyamba abalala okuyiga engeri y’okufuna okutendekebwa okwo. Abakristaayo abakola obulungi bwe baba nga bayita mu nkola ya Katonda ey’okutukulakulanya ey’olubeerera, basobola okufuna obusobozi obusingawo okuyamba abalala nabo okukula mu busobozi bwabwe. Tuyiga okutegeera Abakristaayo abato Katonda mw’atandika enkola eno. Mu mazima, kiraga okukula kw’Omukristaayo nga ayinza okutegeera abo Katonda b’alinze okulonda n’okubalongoosa, n’anoonya engeri y’okutumbula enkola eno n’okwongera ku nkulaakulana yaabwe.

Nakyusa endowooza yange ku kuyiga okuva mu bumanyirivu emyaka egisukka mu amakumi abiri egyayita, mu ssomero lya diguli ey’okubiri, mu ssomero lya Robert Clinton erya Leadership Perspectives. Ebimu ku birowoozo ebyogerwako wano nabiyigira mu kiseera ekyo. Bw’oba oyagala okumanya ebisingawo ku nsonga eno, nkusaba osome ekitabo kye ekiyitibwa The Making of a Leader. Okuva lwe nayiga ebintu bino, sikyasobola kwekubwa mu mbeera zange. Kati nnina okuzisunsula n’okwekenneenya kye nnyinza okuyigira mu zo. Kino kinnyamba okukwata ku buzibu mu ngeri ey’amagezi mu kifo ky’okukwata ku zo mu ngeri ey’emmeeme. Mu nkola y’okwetendeka okubuulira bulijjo nti, “Kiki kye nteekwa okuyiga mu kino?” nneemalako okwemulugunya era ne nnyongera okuyiga.

Enkomerero Y’Erina Obukulu

Oluusi twemulugunya ku “bukendeevu” bwaffe obw’obuntu era ne twennaku olw’engeri gye twatandikiramu “emisinde” gyaffe. Waliwo ebintu bibiri ebikulu ebitali bituufu mu kulowooza okwo okw’ennaku. Ekisooka, Katonda yali alaba ku mbeera gye twazaalibwamu n’embeera z’amaka mwe twakuliramu, era yali akola ekigendererwa kye eky’obwakatonda ne mu mbeera ezo. Katonda ye, so si muntu, eyateeka “… ebiseera bye baateekebwamu n’ebifo ebyennyini gye baalina okubeera” (Ebikolwa 17:26). Embeera gye twazaalibwamu n’amaka mwe twazaalibwa nabyo bimu ku nkola y’okukula okw’obuntu Katonda gye yateekateeka buli omu ku ffe. Bwe twemulugunya ku “bukendeevu” obuva ku mbeera gye twazaalibwa, tuba tugaana amaanyi ga Katonda okukola mu mbeera eyo — tuba nga tumuvunaanya. Bwe tuba nga tukozesa bulungi embeera yaffe, erimu emikisa Katonda gye yatutegekera.

Ekyokubiri, engeri gye tutandikiramu emisinde si ya mugaso nnyo nga engeri gye tugimaliriramu. Mu nnyanjula, nnayogera nti nga nnina emyaka 55, naadduka marathoni yange esooka. Okuva olwo naddusse endala 29. Mu misinde gyonna, mu mayiro nga kkumi agasooka, nnatera okusitibwa abantu bangi. Omusinde gwange ogwokusatu gwali Andy Payne Memorial Marathon — emirundi esatu okwetooloola Ennyanja Overholser ku bugwanjuba bwa Oklahoma City. Omusinde gwatandika mu nkuba entonotono ku ssaawa emu n’ekitundu ez’olumya era ne gukomekerezebwa mu busana bw’okumakya okwa May. Ku mayiro 20, natandika okubalirira abo abaansitanga n’abo be nnaasitanga. Ekinkankanya, tewali n’omu eyannsita, naye nnaasita abadduki 21, abasinga okuba nga bankyali bato. Wali owulira nti marathoni etandika ku mayiro 20? Nzijukira nnyo nga ndowooza ku bukulu bw’okumaliriza emisinde, nga njogera mu mutima gwange mu mayiro ataano n’akkumi mu bbiri egyasigala nti, “Kye ntendekebwa kye kino, nsobole okukola bino.” Naleka okwesonyiwa buli lwe nnaasitanga omuntu ne ntandika okusanyuka okubasinga — okuwangula mu nkomerero — wadde mu bulumi. Nnaweebwa ekifo ekyokubiri mu kibinja ky’abantu ab’emyaka gyange, n’essaawa yange esinga obulungi okutuusa olwo — ssaawa ssatu, eddakiika ana mu ssatu n’amasekondi kkumi na ttaano (eddakiika munaana n’amasekondi amakumi asatu mu emu buli mayiro). Ekisinga ku nsonga yange, omwaka ogwaddirira, naawangula ekifo ekisooka mu kibinja kyange ky’emyaka mu marathoni eyo eyo. Nnaasita omusajja eyafuna ekifo ekyokubiri mu mita 200 ezasembayo. Nkakasa nti kya nnaku okusitibwa abantu bangi mu kitundu ekisooka ky’omusinde, naye ne bwe mba n’omubiri ogukooye n’emisuwa egiruma, waliwo essanyu mu mutima gwange okumala bulungi. Emisinde gy’obulamu bwaffe ng’Abakristaayo abakula gifaanana nnyo kino. Bwe tuyiga okugumiikiriza, tusobola okumala bulungi, ne bwe kiba nti tetwatandikira bulungi.

Ku Mount Vernon Bible College, nnali n’omusomi munnaange eyali alina ebirabo, omusabirizi era ow’obuvumu. Nze ne mukyala wange Char twamumanya bulungi ye ne mukyala we. Char ne mukyala we baali mikwano okuva mu buto n’essaawa z’essomero lya Baibuli. Char yatambula nabo mu nkambi y’abavubuka mu musomero omu nga bayimba n’okuweereza. Oluvannyuma, mu myaka gyaffe egyasooka mu Korea, nze ne Char twakola nga tuli wansi w’obukulembeze bwe. Yali wa magezi mangi era emirundi mingi nnamwewuunya mu ngeri gye yayogeramu n’engeri gye yakwatamu abantu. Naye mu myaka egyaddirira, yaawula ne mukyala we era oluvannyuma lw’ebbanga ttono ne awasa omukyala omugagga eyali amusukkuludde emyaka 30. Teyava ku mukyala we olw’okuwasa omugagga, naye okuwukana n’okuwasa omuntu amusukkuludde emyaka mingi kwatabula nnyo obuvunaanyizibwa bwe ng’omukulembeze Omukristaayo omulungi. Nkubagiza nnyo ku busobozi bwe obwabulawo mu kuweereza okw’omugaso eri Katonda. Okufuna emikisa gy’ebintu okuva eri Katonda si kibi, naye okukozesa embeera mu kugoberera eby’ensimbi tekimuteeka mu mbeera ya kumaliriza bulungi. Yadduka bulungi mu kitundu ekisooka ky’omusinde — singa yali akyeyongera okusika okutuuka ku nkomerero bulungi.

Ku luuyi olulala, abasinga ku ffe balabye Abakristaayo ab’emyaka egikadde era abalina obumanyirivu nga bakula bulungi nnyo ne mu buvubuka bw’obukadde. Emmeeme zaabwe ziba za maanyi, era ku babuulizi mu kibinja kino, ebyokubulira byabwe biba bya bugagga. Okubawuliriza kusanyusa; boogera nga bavudde mu myaka mingi egy’okukula okutaggwaawo n’obumanyirivu obujjuvu. Tusanyuka nti tebalekedde kukula, era ebyokulabirako byabwe bitukubiriza ffe nabo okumala bulungi.

Waliwo abantu bangi abalabika nga balina ebirungi ebisingawo okutusinga ku ntandikwa y’emisinde gyaffe. Ffenna tusobola okulowooza ku byokulabirako. Abazadde bange ab’oku ludda lwa bannyinaze baali n’ebirungi bye nnayagala nze okuba nabyo: okusoma okulungi, ensimbi eziwera, enkolagana ennungi, era nga balabika nga balina ebirabo eby’obuntu ebisingawo. Tekitugwanidde kukomya awo. Bwe tuteekateeka mu mitima gyaffe okumala bulungi, tujja kulaba obumanyirivu bwaffe ng’emikisa gy’okuyiga era ne tudduka bulungi n’okusingawo buli mwaka oguyita.

Enkulaakulana n’okuweereza okw’ebbanga eddene biva mu ffe bennyini. Tuteekwa okukuuma obwesimbu n’obulamu bw’omwoyo singa tulina okuleeta ebirungi eby’ebbanga eddene okuva mu bulamu bwaffe. Enkulaakulana eyatuuka ku nkomerero, eyalekera awo okukula, oba eyateekebwa ku bbali — nga Katonda agifumitirizza — emirundi mingi esobola okunnyonnyolwa okuva ku buzibu mu bulamu bw’omwoyo. Tetulina kulekera awo okukula mu ffe. Enkomerero y’erina obukulu.

Kitwala Ebiseera — Ebiseera Bingi

Weerindemu n’ogumiikiriza. Okweyongera kw’obuvunaanyizibwa bwaffe mu by’omwoyo kuggya mu nkola ey’ebbanga eddene. Okutegeera enkola ya Katonda ey’okutukulakulanya kitegeeza nti, mu bulamu bwonna, Omukristaayo agenda ayongera mu buvunaanyizibwa obw’omwoyo era n’alaba Katonda ng’akyakwatagana n’okukula kwe buli kiseera.

Taata wange yali musumba alina okwolesebwa okw’okutandikawo amakanisa amapya. Emirundi mingi mu biseera by’essomero lyange erya junior ne senior high school, twatambulanga mu bibuga ebyetoolodde okusiiga langi n’okuddaabiriza amayumba g’amakanisa amakadde. Oluvannyuma Taata yayambanga okufuna omuntu alina omutima gw’obusumba okubeera mu kanisa eyo. “Omuzannyo” gwa Taata gwali tegulina nzinno ya nsimbi naye nga gugula ensimbi nnyingi. Okusasula ebyo, yaasiiganga ennyumba n’ebizimbe mu kibuga kyaffe ne mu byalo ebyetoolodde. Bwe nnonyeza emabega, nze ne Taata twamala ddala ebbanga ddene nnyo nga tusiga langi, nga tukola era nga tuyogera wamu mu myaka egyo. Mu kiseera ky’essomero, nnayambanga okusiga langi bwe nnava ku kukwata empapula ku nnaku ez’omu wiiki. Era nnayambanga ku Lwomukaaga. Mu kiseera ky’ekyeya, nnasiganga langi okutuusa lwe nnali ndina okugenda mu wofiisi ya lupapula lw’amawulire.

Mu kiseera ekyo, nnalowoozanga nti abazadde bange ab’oku ludda lwa bannyinaze baali balina ebirungi ebisingawo. Kati ntegeera nti nze nali nze nnina ebirungi ebyo. Nayiga okukola nga sikkiriza kusesebwamu. Nayiga nti tewali ssaddaaka yonna eyali nnyingi okuyamba okuzimba obwakabaka bwa Katonda. Nayiga nti okuweereza Katonda kuleeta essanyu erisinga n’essuubi eringi ery’empeera mu ggulu okusinga okufunayo eby’ensimbi. Nayiga okwewandiisa era omubiri gwange n’emikono byafuuka bikakamu. Nayiga okutwala eddya eryawanvuwa okutuuka ku ffuuti 40 mu bbanga ery’awaggulu. Nayiga engeri y’okubeera mutebenkevu mu bifo ebyayinza okuba eby’obulabe. Nayiga okukwata ku kukola mu bifo eby’awaggulu. Nayiga okusigala mutebenkevu nga ndi waggulu ku ddya erya ffuuti 40 bwe nnabaga entumbi z’enswa zitasanyukira ku ngeri gye neesemberezamu amaka gaazo. Nayiga okuzikiriza akabondo kazo mu mirembe nga sseesula ku ddya. Mu bumanyirivu buno, nayiga okussa essira ku kintu era n’okugumya mu kyo. Nayiga omuwendo gw’omulimu. Era nayiga n’omuwendo gw’okusanyuka n’okuwummula. Mazima ddala waliwo amasomo amalala agayinza okuyigibwa abantu abalina emikisa gy’eby’ensimbi ng’abazadde bange. Ekikulu si nti weetaaga obuzibu oba bukendeevu okusobola okuyiga, wabula nti oteekwa okuba n’omutima ogwagala okuyigira mu mbeera zonna oba mu bumanyirivu bwonna bw’ofuna.

Ebirungi ebirala bibiri binkubiriza nnyo okwebaza ebyabaawo mu myaka egyo. Ekisooka, tewali kitalaaganya wakati wange ne Taata; twasigala mikwano mu myaka gyonna. Yampitanga “pal” okutuusa lwe yafa. Bwe ndowooza ku kyo kati, ntegeera lwaki nze ne mpita batabani bange bwendi. Ekyokubiri, yansikiriza obusobozi bw’okutwala “ebintu eby’awaggulu” ng’ebikulu. Mu kitabo kino kyonna, emiwendo gino ginaavaayo emirundi mingi. Omulimu ogw’obuvumu n’emiwendo egy’omwoyo gye nnasikira okuva eri Taata mu myaka egyo byannyamba okuyita mu ssomero lya Baibuli era ne nkoma nga ndi munywevu mu myaka mingi egy’okuweereza eri abantu okuva mu 1965. Abantu abamu tebatwala muwendo miwendo egy’obwakabaka Taata gye yansikiriza, era kino kifuba kyabwe n’ennaku yange. Mu mirimu egimu, abakulu batulabirira okwetooloola emirimu gyaffe tusobole okweyongera okukola. Naye obusobozi bw’okussa essira ku kintu n’okwerabirira ffe bennyini biva mu bumanyirivu. Nsanyuka nnyo okuba nga nayiga bino mu myaka gyange egy’essomero nga nsiga ennyumba, ebyalo n’amakanisa.

Mu kukula kw’obusobozi bwaffe, enkola yaffe ey’okukula efaanana nnyo marathoni okusinga okusimbula. Ebyo by’oyogerako, engeri gy’ossako essira, engeri gy’osigala ogumiddwa ku kintu, n’engeri gy’oweereza eddoboozi erimu obulumi (emisuwa egyeruma), byonna byeyongerera mu masaawe agatendekebwa n’okudduka marathoni. Mu kusimbula, byonna bibaawo mu bwangu era buggwa mu kaseera. Mu nkola y’ebbanga eddene ey’emisinde gy’obulamu bwaffe, kirungi nnyo singa tuyiga okusiima olugendo nga lweyongera okweyoloola. Enkola y’okukulakulanya Omukristaayo erimu obuzibu, okulinnyisa essuubi, okulinda, okusuubira, ebyewuunyisa, okukula, okusika emabega n’obuwanguzi. Ekimu ku bisumuluzo kwe kutegeera nti bino byonna nkola, era ne tuteekateeka okutambula olugendo luno oluwanvu.

Okukula Kw’Omuntu n’Obuvunaanyizibwa Bwe

Okwiga engeri y’okuyigiramu okuva mu bumanyirivu n’oluvannyuma okumala bulungi kutukwatako tutya mu bulamu bwaffe obwa bulijjo? Obulamu bwo bulina okuba n’obuvunaanyizibwa obusingawo era obulungi eri abo abakwetoolodde bw’oba n’obuyinza bw’omwoyo. Obuyinza bw’omwoyo buli ku abo abeewa Katonda amufumbe n’amukozese omuwero n’akasuka mu bulamu bwabwe. Okuba n’obuvunaanyizibwa obulungi tekikwatagana nnyo n’omulimu, ekifo, oba okuweereza okw’ekiseera kyonna nga musumba okusinga okuweereza nga mutabani wa bulijjo; kikwatagana nnyo n’okuba omuntu akula era atya Katonda, alina empisa ennungi. Endowooza nti omukulembeze Omukristaayo alina empeera ku mulimu gwe y’asinga okuba omwetegefu oba omuyinza okusinga abawolontiya abatali ba biwandiiko si ntuufu. Buli Mukristaayo, si ba pulofeesonali bokka, ateekwa okunoonya okukula mu mwoyo, okufuuka omuntu ow’empisa, era okukuza obuyinza bw’omwoyo.

Nno ntegeeza Omukristaayo akula nga bwendi. Ennyonyola eno ekkiriza buli muntu okutegeerwa mu ngeri y’emu awatali kulowooza ku kifo: Omukristaayo akula aweereza Katonda n’obusobozi n’obuvunaanyizibwa Katonda by’amuwadde, nga yeyisa mu kwerabirira okulowooza, okwogera n’okukola mu ngeri eyenkalu era etali ya kusangibwa. Yetegefu okutuula mu mazima, ayagala okuyigira, era anoonya okuba n’obuvunaanyizibwa obulungi ku balala, nga akola byonna ku lw’ekitiibwa kya Katonda. Omuntu bw’aba bw’ati, olw’obwesimbu, empisa n’obuyinza bw’omwoyo by’alina, ayongera mu busobozi bw’okuba n’obuvunaanyizibwa ku balala ku lw’ebigendererwa bya Katonda.

Katonda bw’aba wakati w’ebintu byonna, endowooza yaffe eba ntuufu — tukola byonna ku lw’ekitiibwa kye. Baibuli egamba nti byonna bye tukola tubikole n’omutima gwonna ng’eri Mukama, era endowooza eno eri mu nnyonyola eno. Era etwaliramu n’endigito entuufu ey’okuweereza abalala — nga tukola byonna ng’obuweereza. Era etwaliramu n’obuvunaanyizibwa — abamu ku ffe balina ennimiro ennene okusinga abalala, naye kino kusiyana mu bunene bw’ennimiro, si mu bukulu. Ffenna tusuubirwa okuba n’obuvunaanyizibwa ku lw’a Katonda. Bwe tuyiga okuva mu bumanyirivu, tuba nga twongera mu buyinza bw’omwoyo. Abakristaayo mu nsi yonna bwe baba nga baba abalungi okusinga, erinnya lya Katonda w’Abakristaayo lityuka ne lyeyongera okutenderezebwa. Abantu bangi bajja kuba n’essuubi okumanya Oyo gwe balaba mu ffe.

Empisa z’Omukristaayo zongera obuvunaanyizibwa. Mu Baibuli yonna ne mu byafaayo by’okutambuza Ekkanisa mu nsi yonna, tulaba abantu abatya Katonda nga bafuuka abantu ab’obuvunaanyizibwa. Bakozesa obusobozi Katonda by’abawadde okukwata ku buvunaanyizibwa Katonda by’abateerawo n’okukola ku kibiina nga babakulembera ku bigendererwa bya Katonda. Naawe osobola okukola bwe bityo, mu ngeri Katonda gy’akuwadde. Ffenna tusobola okuyiga engeri y’okuba n’obuvunaanyizibwa ku balala. Biki obusobozi Katonda by’akuwadde? Biki obuvunaanyizibwa bwo? Ani ali mu nnimiro yo ey’obuvunaanyizibwa? Osobola okubawa obuweereza ng’obakulembera ku bigendererwa bya Katonda? Ojja kukikola? Katonda akutendeka osobole. Enkola ya Katonda ey’okukutendeka ejja kukuyamba okukula n’okwongera obuvunaanyizibwa mu nsi yo — ennimiro yo ey’obuvunaanyizibwa — nga kimu ku nsi ye.

Katonda n’Okweyongera Kw’Obuvunaanyizibwa Bwo

Katonda ayetegese okutumbula obuvunaanyizibwa bwo. Enkola ye ey’okukutendeka etwaliramu ebintu bingi ennyo nga abantu, enkiiko, amasomo, embeera, n’okugezesebwa by’akozesa okukulakulanya abakozi be. Katonda amanyi amaanyi g’ekyuma ky’agezesa. Mu buli kugezaako oba mu buli ssomo, Omuyigiriza Omukulu ategeera bulungi obusobozi bwo, amaanyi go agaliwo kati, n’obuzito, obw’ebbugumu, oba okunyigirizibwa by’osobola era by’olina okugumira okusobola okutuukiriza obusobozi bwo bwonna. Era, enkola za Katonda ez’okukulirizibwa zitufu ddala. Bulijjo tusobola okuyita mu kigezo.

“Tewali kigezo kyonna kibakwatako wabula ekya bulijjo eri abantu. Katonda mwesigwa; tajja kubalekera kukeberwa okusinga bye musobola okugumira. Naye bwe mugenda mu kigezo, ajja kubateerawo n’enkola ey’okukivaamu musobole okugumira.” (1 Abakkolinso 10:13). Kino kye kiraga kyaffe — tusobola okuyita mu buli kigezo. Ebigambo bino bitutuusa ku nsonga ennene era eteerabika: bwe tuba nga twalemwa, kiba kiva ku ffe!

Oluusi twenyooma. Tulowooza nti tetusobola kugumira bunene bw’okunyigirizibwa mu bulamu, ate nga Katonda amanyi nti tusobola. Tulumya Katonda mu kusaba kwaffe nga twemulugunya, naye Ye atukuumira ebigere ku muliro. Enkola y’okuyiga bwe giba emaliridde, tusanga nti Katonda yali mutuufu; ffe twali balimba. Twasobola era ne tukola — era kati tuli balungi okusinga bwe twali. Ebigezo bya Katonda ebisinga obuzibu bye by’afuula okuba eby’omuwendo ogusinga — bye bimutendereza. Buli kigezo kiba ngeri ya Katonda gy’atugambamu nti, “Osobola okukikola — osobola okugumira kino. Mmanyi nti osobola. Nsobola okukulakulanya okuyita mu kino.”

Obulamu Bw’Omwoyo — Ekigendererwa Ky’Enkulaakulana

Okulongoosa obulamu bw’omwoyo kwe kukulakulanya obulamu obw’omunda obw’omuntu wa Katonda, n’alyoka afuna Kristo omungi — n’okweraba ye yennyini nga mutono. Mpola mpola, tulaga empisa ezifaanana ne Kristo mu ngeri gye tulabikamu ne mu nkolagana zaffe ez’ennaku zonna. Tweyongera okulaba amaanyi n’okubeerawo kwa Kristo nga bikolera mu ffe, nga bitukozesa okukubiriza abalala okudda ku bigendererwa bya Katonda.

Okwongera mu buyinza bw’omwoyo kukolebwa kutya? Buli lwe wowangula “omusajja munene” mu bulamu bwo, weeyongera okwesiga era n’abalala batandika okukulaba ng’omuwanguzi ku bizibu ebinene. Emirundi egimu toyinza n’okutegeera nti olina obuyinza bw’omwoyo — wansiira okuba nga omanyi bulungi kye weetaaga okukola mu mbeera ez’omwoyo era abalala balaba nti engeri gy’okozesa n’obubaka bwo biri bituufu. Obutuufu bw’engeri n’amagezi go bwe “akabonero” k’obuyinza bwo bw’omwoyo. Obuyinza bw’omwoyo bukulakulanyizibwa mu bigezo n’obumanyirivu, era bwe bulina okuba ensibuko y’amaanyi esinga mu kukwata ku balala.

Bwe nnali n’eminyaka etaano ne mukaaga, nnalwala obulwadde bwa rheumatic fever era nnaba nnali ku kitanda emirundi mingi mu kiseera ky’ekyeya wakati wa kindergarten ne first grade. Mu ssomero lyange erya first grade lyonna, nnali simanyi maanyi ng’abaana banne. Mu kiseera ekyo, nzijukira nga nzija nze nzekka okuva ku kanisa abaabadde basumba — Taata ne Maama. Naleeta entebe y’oku mmeeza mu katale k’ennyumba ne ngiddayo mu makkati g’ekisenge ky’okubeeramu ne nkutama okusaba. Mu kibuga kyange Keokuk, Iowa, abaana ab’obulenzi ku YMCA baali bagenda mu matendeka g’okutambula mu lusuku emirundi gyonna buli wiiki ku lunaku olumu. Naye nnali nteekwa okuba n’eminyaka musanvu okusobola okugendayo. Natumbula ku ntebe ne nsaba nti bwe nnafuuka wa myaka musanvu, nsobole okugenda ku matendeka ago. Mu kyeya ekyaddirira ekya 1951, olunaku lw’obuzaale bwange lwagwa ddala ku lunaku lw’omutendeko gw’esaawa eyo! Olunaku lwe nnafuuka wa myaka musanvu, nagenda ku lutendeko lwange olusooka ku YMCA. Si nga nnasanyuka lwokka olw’okuba nga nzizza amaanyi okutuuka okudduka olwo, naye era nnakankanyizibwa nnyo olw’okuba Katonda yaddamu okusaba kwange mu ngeri ey’enjawulo, kubanga ddala olunaku lwe nnafuuka wa myaka musanvu lwe nagenda ku lutendeko! Enkola y’okulongoosa obulamu bw’omwoyo yali etandise mu mutima gwange omuto. Katonda yaddamu okusaba kwange okusinga bwe nnakisaba! Bwe nnonya emabega ku ngeri Katonda gye yalungamya ebintu mu bulamu bwange, ndaba nti yatandika kare nnyo okunzizaamu okussaamu omuwendo ogw’okusaba.

Mu kyeya ekyaddirira, bwe nnali ng’akawona obulwadde bwa rheumatic fever, nnali nnyamba jajja wange okuzingulula amattaali nga tugaggya mu drier yaffe empya ey’amasannyalaze. Mu kyeya kya 1950, ekintu ekyo kyali kya kuwuniikiriza nnyo! Natwala akattaali ne nkwata ku mutwe gwange nga ndowooza nti n’ettambula y’etturban. Ne nnagamba jajja wange nti bwe nnakula, nzija kugenda mu Misiri, n’ntuula nga nvunda etturban nga eno, era ng’ŋŋamba abaana ab’obulenzi n’abawala ebikwata ku Yesu. Jajja wange n’addamu mangu n’agamba nti, “Ka tusabe ku kino.” Jajja yekka ye yampitanga “Roland” — nga si linnya lyange. Kino kikulu kubanga ekigambo ekiri mu kusaba kwe ekikyali mu mutima gwange kwe kiri nti, “Mukama, fula Roland waffe omumisani omukulu ennyo asoboka.” Okuva ku kiseera ekyo, kyafuuka ekigendererwa kyange okuba omumisani omulungi ennyo nga bwe nsobola.

Mu makkati g’emyaka gya 1970, obuvunaanyizibwa bwange ng’omumisani mu Korea bwali bulimu okutwala enkambi y’abavubuka buli kyeya. Mu kyeya ekimu, enkuba ennyingi yatyamya pulogulaamu yaffe ey’emizannyo era n’emmeeme zaffe. Engoye z’abavubuka n’ebifo byaffe eby’okwebaka tebyasobola kukala. Mu mbeera y’obunnyogovu obw’amaanyi, empaka zatandika mu basumba n’abasomesa abaali nga bakola nga bawabuzi. Ebibinja bino bibiri — abasumba n’abasomesa — buli kimu kyali n’endowooza yakyo ku ngeri enkambi gye yanditambuliziddwamu n’ebyandikoleddwa ku buzibu obwo. Bwe kyava kibeeranga nti ebizibu bino tebyali na kizibu ky’abantu, natwala olunaku nga nsiiba ne nsaba. Oluvannyuma lw’okulaba nga ab’oluganda bonna bafunye ekyenkya era nga amasomo g’okumakya gatandise, nnalinnya olusozi ku kkubo eryayita mu lubalama olwalimu emiti emitono mu kisiikirize ne ngenda okusaba. Natandika okukaaba bwe nnakwatiddwa mu mutima ne njogera nti, “Mukama, nnayagala okuba omumisani okuva mu buto bwange. Bwe nsobola okulemererwa okusaba okutuuka mu bizibu bino, sisaanidde kuba mumisani. Bwe sisobola kuba mumisani, sisaanidde kuba mu Korea.” Nnaakuba amasira mu maaso ga Mukama. Okusaba kwa jajja wange kwali mu mutima gwange nnyo: “omumisani omukulu ennyo asoboka.” Ebigambo bino tebyansalira omusango; byannema amaanyi.

Amasaawe g’okusaba, okusaba okwegayirira n’okunoonya obuyambi byayita. Bwe bwali bugenda ku makya ag’olunaku, eggulu lyatandika okutonnya, empewo empya ey’ekala n’efuuwa mpola mpola, era abavubuka ne batandika okusanyukira emizannyo gyabwe. Nawulira omu ku basumba nga agamba nti olunaku lwakyusizza nnyo okuva ku makya okutuuka ku lw’olweggulo. Ne nsekerera mu mutima gwange. Nategeera nate amaanyi g’okusaba. Ekirooto ky’omwana ow’emyaka mukaaga, okusaba kwa jajja, okusaba kw’omulenzi ow’emyaka mukaaga n’olugendo lw’omulenzi ow’emyaka musanvu byonna byali bitundu by’enkola y’okulongoosa obulamu bw’omwoyo eyanteekateeka okuvuganya n’okusoomoozebwa mu nsozi ezo eza Korea n’ezirala ezisingawo ezaaddirira mu bibuga. Katonda akyakozesa obumanyirivu bw’abantu okukulakulanya obulamu bw’omwoyo — omusingi gw’obusobozi bw’abakozi be okuweereza n’okuba n’obuvunaanyizibwa. N’eminyaka mingi bwe yamala okuva jajja lwe yatuuka eri Mukama, okusaba kwe kwali kukyakwatako obulamu bwange.

Obulamu Bw’Omwoyo Okusinga Obukugu

Ka tugeraageranye enkulaakulana y’obulamu bw’omwoyo n’enkulaakulana y’obukugu. Okuweereza n’okuba n’obuvunaanyizibwa byombi biva mu ffe bennyini — mu “kuba” omuntu ow’omwoyo. Obuntu bwaffe bwe businziiraako endowooza n’ebikolwa byaffe, era bye tukola biva mu buli kye tuba. Enkulaakulana y’obukugu, ku luuyi olulala, etegeeza okukulakulanya obusobozi obungi obukutendeka okuba n’ebintu by’oyetaaga okukola omulimu gwo bulungi.

Mu mulimu gwange ogw’akasembayo — okutendeka abamisani n’abasumba — kirungi nnyo okuyigiriza obukugu. Kisoboka okutwala abavubi mu pulogulaamu yaffe n’okubawa ebikozesebwa eby’okulowooza ku kuweereza mu mbeera z’abantu ab’ennono ez’enjawulo mu myaka ebiri egimala pulogulaamu. Omuntu atendekeddwa aba mu maaso emyaka munaana okutuuka ku kkumi okusinga atalina kutendekebwa, eyetaaga okuyiga eby’obumisani mu ngeri ey’obulumi n’okulaba ku mulimu. Naye tekisoboka mu myaka ebiri okukulakulanya omuntu mu mwoyo n’afuuka omuweereza, omusaasizi, omusabirizi, omugumiikiriza era omukisa, ategeera eddoboozi lya Katonda, agoberera Ekigambo kye n’omutima ogumenyese n’omwoyo ogugondeera. Kitwala obulamu bwonna okukulakulanya obulamu bw’omwoyo. Ebintu eby’amagezi byetaaga myezi mitono, naye empisa z’omwoyo zitwala emyaka. Ebintu ebikulu eby’omwoyo biva mu bulamu bwonna obw’okulongoosa omwoyo okusinga okuva mu masomo g’eby’amasomero. Kino kye kivaako Katonda okukola okuyita mu bazadde n’abantu abalala ab’emisingi, nga ayigiriza okugondera n’okukulakulanya empisa mu buto. Oluvannyuma, Katonda ayinza okukozesa Baibuli, omusomesa Omukristaayo oba pulofeesa wa seminary okutwala obukugu obumu. N’olwekyo, ne bwe wongera obukugu ku bulamu bwo bw’omwoyo, teweerabira okussa obulamu bw’omwoyo ku kifo ekisooka.

Nga weeyongera okugoberera enteekateeka ya Katonda mu kumuwerereza, Katonda akukomye okufuna n’obwangu obutonotono mu kulondoosa obulamu bw’omwoyo. Goberera enkola eno n’obuvumu obw’amaanyi. Buli mukisa, munene oba ogulabika nga mutono, mukulu nnyo.

“Oyo ayinza okwesigibwa mu katono, era asobola okwesigibwa mu kiningi; era oyo atalina bwesigwa mu katono, talina bwesigwa ne mu kiningi.” (Lukka 16:10). Bwe tusobola mu bintu eby’emisingi, Katonda amanyi nti asobola okutwesiga mu buwanguzi obw’omu maaso g’abantu. Tewali mirimu mitono.

Okunoonya n’okwagala Katonda mu buntu bwaffe kwe kusooka obukulu. Tetulina kukwatibwa nnyo n’okwolesebwa kwaffe okusinga Mukama waffe. Bwe tunoonya Katonda olw’oyo gw’ali, so si ku mulimu gw’ayinza okutugabira, tuba nga tukula mu mwoyo. Okuweereza kwange eri Mukama kukula bulungi nga tekuli kintu kisooka. Bwe tunoonya, twagala era ne tusinza Katonda okusooka, Katonda amanyi nti mu lugendo oluwanvu, ettutumu lyaffe teriba katonda waffe. Asobola okutwesiga okugondera. Emirimu gyaffe emirungi mingi gitandikira mu kukolera Mukama. Mpola mpola nnyo emirimu gya Katonda gifuuka gyaffe. Okusoomoozebwa kwaffe kwe kulekera buli mulimu okuba ogwa Mukama. Ebintu ebitono bikulu. Mazima, byonna birabika nga bitono. Engeri gye tubikwatamu kyekiraga empisa zaffe.

Enkola Etaggwaawo

Obumanyirivu obw’okuyiga butegeeza buli kintu mu byafaayo by’obulamu bwaffe Katonda ky’akozesa okututendeka okuweereza, okuzimba okukkiriza kwaffe, okuteekawo obwesimbu, oba okutuyigiriza okugondera n’obukulu bw’okugoberera Katonda. Mu nkola eno yonna, Katonda ye ali mu buyinza bw’enteekateeka y’okuyiga. Ye musunsuzi w’abasomi, omukeberera, omuwandiisi, omukulu w’eby’amasomo, omuteesiteesi w’amasomo, ssentebe w’akakiiko k’enteekateeka y’amasomo, era ye avunaanyizibwa ku kukeberwa, okugezesa, n’oluvannyuma okumaliriza okusoma. Enkola eno y’ey’obulamu bwonna.

Enkola eno egenda mu maaso ne bwe tuba nga tetugitegeera. Okugitegeera kusobola okutuyamba okutegeera olugendo Katonda lw’atutwalaamu era gy’atutambuliza mu nkulaakulana. Okubeera n’obutegeera obw’enjawulo ku nkola eno n’enkomerero yayo kutuyamba okukola wamu ne Katonda mu ngeri esinga, okusinga okumulwanyisa. Okufuula enkola eno okukola obulungi, tuteekwa okuyiga okubeera n’okubuuza bulijjo nti, “Kiki Katonda ky’ali kunnyigiriza okuyita mu bumanyirivu buno?”

Mu kaseera k’ekkubo lya 1996, bwe nnali nkozesa enkiiko n’ebibuuzo bingi ku Oral Roberts University (ORU), nategeera nti nnandibadde nnayitiddwa okufuuka pulofeesa mu seminary. Nnalwana mu mutima ku kusalawo oba nva mu ggwanga ly’obumisani n’ajja mu Amerika okutendeka abamisani. Nga nnali ndaba obungi bw’emikisa mu China n’obusobozi bwange mu kuwandiika mu Luchina, nnali musanyufu nnyo okubeera mu Beijing. N’olwekyo nnalowooza ku kusalawo okusinga obuzibu kwe nnali nkoze — oba nsigale nga mumisani oba nfuuke omutendesi w’abamisani ab’emyaka egijja. Olunaku lumu ne njogera nti, “Mukama, mazima ddala nandyagadde okusigala ku mulimu gw’obumisani,” Mukama n’addamu mu ngeri entuufu nti, “Era kye kivaako nkwetaaga mu kisenge ky’amasomo!” Okuva olwo nategeera nti Katonda yanjagala okuba ku ORU. Obumanyirivu buno bwannyigiriza nti Mukama w’amatunda, atuma era asobola n’okukomya; ssaali nteekwa kulowooza nti nnandibadde mu kifo ekimu emirembe gyonna. Era nayiga nate nti omulimu teguli Katonda wange; Katonda ye Katonda wange — essomo erikulu erikyaddamu emirundi mingi.

Obutali bwangu bwange okuleka omulimu gw’obumisani n’okutandika okuweereza mu kibiina ky’amasomo mu ggwanga lyange tekwava ku kubeera nti saali ntwala muwendo okutendeka abamisani, wabula kwava ku kwagala kwange okungi obumisani n’okuba nga nali musanyufu okubeera ebweru. Kati mbeera n’obuzibu mu mutima wakati w’okumanya nti ndi mu kwagala kwa Katonda mu kisenge ky’amasomo ate nga nnina omutima ogw’amaanyi ku mulimu gw’obumisani. Kyokka, nnandyagadde okubeera n’obuzibu obwo n’okuwulira abasomi bange obuvumu bwange ku mulimu gw’obumisani okusinga okufuuka omuntu atali na buwumiikirize mu kisenge ky’amasomo n’okufulumya abasomi abatali na muwendo.

Nze ndi muntu alowooza nnyo ku by’amasomo era nsaba obulungi ku basomi bange. Naye obumanyirivu bwange ku mulimu n’okwagala kwange ku mulimu gwa bimisani binene nnyo okusinga eby’amasomo. Amasomero aga seminary agakkiriziddwa amatendeka amazima, amagezi, amasomo n’okulowooza; bino byonna nabyo mbiyagala era birina okukuumibwa. Naye tebisinga bukulu okusinga obulamu bw’omwoyo n’empisa. Awatali bino, tewali mukozi wa Katonda ayinza okuwangula mu maaso ga Katonda ne bwe yaba nga ayogera nnyo mu by’amasomo.

Twebaza Katonda ku bye tuyiga okuva mu basomesa n’ebitabo, naye pulogulaamu ya Katonda esinga bunene okusinga ekyo kyokka. Erimu obumanyirivu obungi obutukubiriza okuvaamu okwesiga. Era erimu obumanyirivu obuzibu obutuyigiriza okwesiga Katonda okusinga. Enkola ya Katonda entuufu ey’okukulakulanya empisa zo n’okwongera obuvunaanyizibwa bwo yali etandise naakatuuka nga tonnazaalibwa. Bwe tuyiga engeri gy’akolamu, buli lunaku tuba nga tufuna okwesiga okusingawo nti, “…oyo eyatandika omulimu omulungi mu mmwe ajja kugumaliriza okutuusa ku lunaku lwa Kristo Yesu.” (Abafiripi 1:6). Bwe tuyiga engeri Katonda gy’akozesa obumanyirivu bwaffe okutukulakulanya, tuba tweyongera okutegeera obubaka bw’ateeka mu bwo. Obumanyirivu bwaffe bwe “bifaananyi” mu nteekateeka ya Katonda ey’okuyigiriza. Okuzuula “ekigendererwa” kya buli kifaananyi kwe kusoomoozebwa kwaffe, okunoonyereza kw’omusomi ow’amagezi, n’empeera y’oyo akola mu bukugu.

Ekifaananyi Ekisinga Obunene

Enkola ya Katonda ey’okututendeka eteekeddwa okuvumbula ekibinja ky’abantu abesigika — abakabaka n’abakabona — okuddukanya eby’obwakabaka bwe obw’olubeerera. Bano ajja kubawa obuvunaanyizibwa ng’abakiikirira mu buyinza bwe, era bajja kuba beesigwa wansi w’obuyinza bwe emirembe gyonna. Kino kye kigendererwa ekisembayo ky’enkola ya Katonda ey’okututendeka ku nsi. Kyokka waliwo ebikyamu bibiri ebya bulijjo ebisobya endowooza yaffe ku nsonga eno, ne bitugya ku kuyiga mu bujjuvu mu nkola eno.

Ekikyamu ekisooka kisobola okuyitibwa “filosofiya y’enkola.” Abo abakwata endowooza eno bateeka essira ku nkola yokka — bassa amaanyi ku nkolagana y’abantu n’embeera. Bafulumya ennyo obwesigwa bw’abantu ku bo bennyini era balaba Katonda ng’atali mukulu nnyo mu byonna. Bakkiriza nti obulamu butambulira mu nkola yokka, era amakulu ge balaba mu bwo gali ga kiseera kino kyokka. Olw’okuba tebategeera kifaananyi kinene, tebayinza kutegeera nti obulamu buno bwa nsi butendeka ffe ku buvunaanyizibwa bwaffe mu bwakabaka bwa Katonda obw’olubeerera. Baleemererwa okutegeera enkola ey’amaanyi abiri — okubeera mu bulamu bwa nsi ku lw’ekitiibwa kya Katonda ate mu kiseera kye kimu nga tutendekebwa ku bwakabaka obw’olubeerera.

Abalala mu ffe bali “abateesigika” abakkiriza nti Katonda ateekateeka buli lutambula. Bateebereza nti be baakola ensalawo, naye mu mazima Katonda ye afuga buli kimu, nga asika emigoogo gy’ebifaananyi bye. Olw’okuba bagaanira ddala omulimu gw’obwesalirawo obutukuvu Katonda bwe yatuwa, era tebategeera bulungi n’omulimu gw’okutendekebwa mu bulamu bwa nsi. Baleemererwa okutegeera nti engeri gye tuddamu eri enkola ya Katonda ey’okututendeka kye kitundu ekikulu ky’enkola eyo. N’olwekyo, “abafilosoofi b’enkola” wadde “abateesigika” tebalina byonna mu ngeri entuufu.

Enkola y’Omukristaayo entuufu ye kuteeka wamu obwenyigirize bwa Katonda mu buli kimu n’obwesalirawo bw’abantu (eddembe ly’okulonda). Katonda ayagala nnyo okulaba engeri gye tumuddamu, kubanga okutendeka abakabaka be n’abakabona be kintu kya muwendo nnyo gy’ali. Abakabaka n’abakabona abatendekeddwa bulungi be by’afuula ebisinga obulungi — bukugu bwe obusinga, obulungi bwe obw’enjawulo, olunyiriri lwe olusinga obulungi. Nga tetugaana buzibu n’emizannyo mu nkola y’okutendekebwa, omuzannyo omunene ogulaga mu maaso mu buvunaanyizibwa bwaffe obutuukiridde mu Bwakabaka bwe gujja kuba wa muwendo nnyo okusinga byonna. Endowooza eno etuwa obugumiikiriza okuyita mu bukambwe bw’ennaku zino, essanyu, okusaalibwa, obulumi, n’obwangu. Tumanyi nti obumanyirivu buno bwa kutendeka kwokka. Tusanyuka okubeera mu buli bumanyirivu mu bujjuvu era ne tugyamu byonna bye tusobola, kubanga tumanyi nti enkola etambulira ku Katonda ayingidde nnyo mu byonna ate nga atwesiga okukozesa obulungi eddembe lyaffe ery’okulonda. Kyokka emirundi mingi, waliwo katono ku ffe w’abantu abakkiriza “filosofiya y’enkola” — oluusi twerabira nti Katonda ayingidde nnyo mu nkola eno era nti okuziyiza enkola eyo kye kuyimiriza Katonda. Era mu ffe mulimu n’akatono k’abantu “abateesigika.” Oluusi twerabira nti tulina eddembe ly’okulonda era nti Katonda alinda okulaba okuddamu kwaffe okw’amagezi era okulungi eri okutendekebwa kw’atuwa mu mbeera n’abantu abatwetoolodde.

Abafilosoofi b’enkola balemererwa okulaba ekigendererwa ky’enkola y’okututendeka, ate abateesigika balemererwa okulaba obuvunaanyizibwa bwabwe mu yo. Naye abo mu ffe abalina endowooza etegeerekeka balina ekifo ekirungi okukwatira ddala obumanyirivu bwabwe n’obusanyu obungi. Tuba n’okutegeera okusinga ku bintu by’obulamu kubanga tumanyi ekigendererwa ekiri emabega wabyo. Gye tuli, obumanyirivu bwonna, n’obulabika ng’obutono, mikisa gya kukula. Bwe tufa okukozesa emikisa gino okukula, gifuuka eby’okuddayo emabega. Buli bumanyirivu kibeera mukisa omuggya okulaga okugondera, okwesuubiza, n’okutegeera obuvunaanyizibwa obutuukiddwa ku ffe. Tumanyi Taata waffe, ebigendererwa bye eby’olubeerera n’ebyaffe, ekigendererwa ky’enkola y’okututendeka, lwaki tuli mu yo, n’obukulu bw’okulinda empeera. Tusobola okugumiikiriza okuyita mu nkola y’okututendeka. Tukula mu nkola ey’okuyiga okuva mu bumanyirivu, kubanga tulindirira okumaliriza okusoma — okuweebwa engule ey’ekitiibwa okuva eri Mukama mu ggulu.